Dankzij de Veder Methode worden bewoners van verpleeghuizen vrolijker en alerter en maken ze meer contact. Dit blijkt uit het onderzoek waarop gezondheidswetenschapper Marijke van Haeften-Van Dijk onlangs promoveerde. "Dit zijn bijzonder goede resultaten", zei Wilco Achterberg - hoogleraar Institutionele Zorg en Ouderengeneeskunde aan de Universiteit Leiden - tijdens de promotie.

Door Julie Wevers

In de zorg bestaat steeds meer aandacht voor interventies die de kwaliteit van leven van mensen met dementie vergroten, bijvoorbeeld door hun sociale leven te verrijken. Onlangs promoveerde gezondheidswetenschapper Marijke Van Haeften-Van Dijk (30) op de Veder Methode aan de Vrije Universiteit Amsterdam. De Veder Methode is een persoonsgerichte contactmethode (zie laatste alinea) voor mensen met dementie, in de vorm van een interactieve Huiskamervoorstelling.

Van Haeften vergeleek het effect van deze voorstelling op verpleeghuisbewoners met dementie met dat van een reminiscentie-gespreksgroep.

Uit haar onderzoek blijkt dat de bewoners na een Huiskamervoorstelling alerter zijn, vaker lachen en meer herinneringen ophalen met anderen. Ook voelden ze zich tijdens de voorstelling meer thuis in het verpleeghuis. "Dit zijn bijzonder goede resultaten. Opvallend, zoiets zie je niet vaak in de wetenschap", zei Wilco Achterberg - hoogleraar Institutionele Zorg en Ouderengeneeskunde aan de Universiteit Leiden - tijdens de promotie.

Bijzonder is dat de positieve effecten van de Huiskamervoorstelling ook twee tot vier uur na afloop nog zichtbaar zijn. "Bewoners die de voorstelling hadden bijgewoond reageerden alerter op wat er in hun omgeving gebeurde dan bewoners die er niet bij waren", zegt Van Haeften. "Ze keken bijvoorbeeld even op als er iemand de huiskamer binnenliep. Dat betekent dat ze minder apathisch waren." Ook maakten de bewoners na afloop meer non-verbaal contact, bijvoorbeeld door even elkaars hand vast te houden.

Actiever
Van Haeften denkt dat de positieve effecten te maken hebben met de goede afstemming op de toeschouwers - op de mensen met dementie dus. "Aan het begin van een Huiskamervoorstelling spreken de acteurs elke toeschouwer even apart. Daardoor beschikken ze over persoonlijke informatie die ze tijdens de voorstelling goed kunnen gebruiken, bijvoorbeeld wat vroeger iemands beroep was."

Bovendien zorgen de theatrale elementen er volgens haar voor dat de bewoners op een effectieve manier worden geprikkeld. Van Haeften: "Uit eigen observatie weet ik dat de deelnemers aan de reminiscentie-gespreksgroep wat passiever waren. Die activiteit verliep zeg maar ‘kabbelend’. Een Huiskamervoorstelling is actiever, je kan je daar als toeschouwer eigenlijk niet aan onttrekken."

Opgeleide zorgmedewerkers
Zorgverleners die zagen hoe goed de methode werkt om contact te maken, vroegen of zij dit ook zelf konden leren. Daarom is er een scholingsprogramma ontwikkeld waarin de Veder Methode aan hen overgedragen wordt. Bij de aanvang van dit programma werden ook hiervan de effecten gemeten. De positieve effecten werden alléén gevonden als de Huiskamervoorstelling werd uitgevoerd door professionele acteurs van Theater Veder, en niet als dit gebeurde door verpleeghuismedewerkers. Volgens Van Haeften is het echter nog te vroeg om hier de conclusie uit te trekken dat het geen zin heeft om deze medewerkers te scholen in de Veder Methode. "Helaas hebben wij destijds de effecten moeten meten op het moment dat zij nog maar nét waren opgeleid in de methode. Ze hadden dus nog heel weinig ervaring en dat heeft de uitkomsten mogelijk vertekend."

Diezelfde medewerkers waren tijdens een interview met de onderzoeker enkele maanden later heel positief over de Veder Methode. Van Haeften: "Dat waren ze waarschijnlijk niet geweest als ze hadden gezien dat hun eigen voorstellingen alleen maar negatieve reacties bij de bewoners veroorzaakten."

24-uurszorg
De medewerkers vertelden Van Haeften dat zij elementen uit de Veder Methode ook goed kunnen gebruiken tijdens de zorg van alledag, bijvoorbeeld het zingen van een herkenbaar lied tijdens het aankleden van de bewoners. Om die reden vindt er op dit moment wetenschappelijk onderzoek plaats naar het gebruik van de zogeheten Veder Contact Methode in de 24-uurszorg. De uitkomsten worden in 2017 verwacht.

"Ik geloof heel erg in die Veder Contact Methode", zegt Van Haeften. "Ik denk dat het gebruik van bijvoorbeeld liedjes en gedichten medewerkers van verpleeghuizen uiteindelijk tijdwinst oplevert doordat zij een beter contact krijgen met bewoners." En het gebruik van elementen uit de Huiskamervoorstelling is voor een aantal medewerkers mogelijk haalbaarder dan het organiseren van een hele voorstelling, denkt ze.

Duidelijk begin en einde
Tijdens de verdediging van haar proefschrift ontstond er even discussie over de vraag of het voor mensen met dementie niet verwarrend is als een zorgverlener plotseling acteur wordt. "Ik denk dat dat prima kan, als er aan een aantal voorwaarden wordt voldaan", zegt Van Haeften. "Belangrijk is dat er in elk geval één vertrouwde medewerker bij de bewoners in het publiek komt zitten. Anders raken ze gedesoriënteerd en krijgen ze een unheimisch gevoel." Ook is het volgens haar belangrijk dat de voorstelling niet in de huiskamer plaatsvindt. "Anders dan de naam Huiskamervoorstelling doet vermoeden, is het juist goed om naar een ándere plek te gaan en te benadrukken dat er een bijzondere activiteit gaat plaatsvinden - met een duidelijk begin en een duidelijk einde. Dankzij de heldere structuur van de Veder Methode kan dat ook heel goed."

Voor een succesvolle implementatie van de Veder Methode in verpleeghuizen zijn volgens Van Haeften niet alleen enthousiaste medewerkers nodig, maar ook enthousiaste managers. "Helaas toonden managers vaak weinig interesse. Ze kwamen bijvoorbeeld zelden naar een voorstelling kijken, terwijl dat volgens veel medewerkers wel essentieel was voor de betrokkenheid." Ook werd er niet altijd voldoende tijd en geld vrijgemaakt voor de Huiskamervoorstellingen. "Soms kregen medewerkers te horen dat zij zich maar in hun eigen tijd moesten voorbereiden omdat er geen geld was voor vervangend personeel."

Lichtpuntjes
In nogal wat onderzoeken naar de invoering van persoonsgerichte interventies in de dementiezorg staat lack of management support in het rijtje ‘belemmerende factoren’. "Ongeïnteresseerde managers brengen de bestendiging van deze interventies echt in gevaar", zegt Van Haeften. "Uiteindelijk zijn zij het die bepalen of er tijd en geld aan mag worden besteed."

Dat gaat Van Haeften - een geëngageerd wetenschapper - zichtbaar aan het hart. Doel van haar onderzoek is immers het verbeteren van de leefomstandigheden van mensen met dementie.

Waar komt haar betrokkenheid als jonge onderzoeker bij deze doelgroep eigenlijk vandaan? "Iedereen kan dementie krijgen; daarom fascineert deze ziekte mij zo. Eerst ben je een normaal functionerend mens, en dan nemen opeens je cognitieve vermogens af en word je kwetsbaar. Ik vind de ziekte dementie één van de ergste dingen die je in je leven kunnen overkomen. Toch hoop ik dat mensen met dementie blijven zoeken naar de zin van het leven en er niet voor kiezen om dat leven af te breken."

Want zelfs in alle ellende die je als persoon met dementie meemaakt zitten nog lichtpuntjes, zegt Van Haeften, die lid is van de Protestantse Kerk. "Bijvoorbeeld sociale relaties waarin het nou eens niet gaat om wat je nog weet en wat je nog kan volgen. Zolang je leeft, ben je hier op aarde met een reden. Óók als je dementie hebt."

Wat is de Veder Methode?
De Veder Methode is ontwikkeld door het Amsterdamse Theater Veder, in 2005 opgericht door verpleegkundige en theatermaakster Marieke Westra. Het betreft een persoonsgerichte manier van communiceren met mensen met dementie, waarbij gebruik wordt gemaakt van theater, muziek en poëzie. Bijzonder is dat deze theatrale elementen worden gecombineerd met in de dementie-zorg veelgebruikte communicatietechnieken als reminiscentie, Neuro-Linguïstisch Programmeren en Validation. Inmiddels werken honderddertig psychogeriatrische afdelingen van Nederlandse verpleeghuizen met de Veder Methode.