Deze zomer vond het tweede deel plaats van de uitwisseling met Finland. Theater Veder bezocht Helsinki. Het was een kennismaking waarin persoonsgerichte zorg centraal stond.

 In augustus werd Helsinki aangedaan door directeur Marieke Westra en Dr. Esther Velthoen (Universiteit van Hull). Zij werden ontvangen worden door actrice Lilli Sukula-Lindblom en zorgprofessional Taina Semi. Diverse zorginstellingen werden bezocht die geïnitieerd zijn door Semi en op deze locaties zag Westra ook het werk van Sukula als actrice. Hieronder een verslag.

Amsterdam – Helsinki
In april werd Theater Veder bezocht door twee gasten uit Finland, Taina Semi en Lilli Sukola-Lindblom. Zij hadden Veder ontdekt op het internet en waren zo getroffen door de overeenkomsten met wat zij zelf doen dat ze besloten een bliksembezoek te maken aan Amsterdam. Uit dit bezoek kwam een uitnodiging naar Finland voort zodat wij meer te weten zouden kunnen komen over het werk van Lilli en Taina. Beiden zijn pioniers in Finland: Taina Semi op het gebied van persoonsgerichte zorg voor ouderen met dementie en Lilli Sukula-Lindblom bracht als eerste in Finland theater in verzorgingstehuizen. Beide vrouwen zetten zich in om de kwaliteit van leven van ouderen met dementie te verbeteren. Eind juli reisden Marieke Westra en Esther Velthoen af naar Helsinki waar wij gastvrij werden ontvangen. We hebben twee kleinschalige particuliere verzorgingshuizen bezocht en een grote die door de overheid gefinancierd wordt. In alle drie hebben we Lilli zien optreden. Verder hebben we veel intensieve gesprekken gehad over hun werk en de raakvlakken met Theater Veder. Voor Veder was dit weer een stap in de richting van internationale uitwisseling en samenwerking.

Taina Semi
Taina’s visie voor de ouderenzorg werd bepaald door haar jarenlange werk als verpleegkundige in ziekenhuizen en de verpleegtehuizen. Zij nam afscheid van de verpleging en samen met haar man bouwde ze twee kleinschalige verzorgingstehuizen die wij hebben bezocht. De eerste en kleinste biedt ruimte aan zestien bewoners en voelt aan als een huis in plaats van een instelling: werkstukken van de bewoners hangen op de muren, de inrichting is vrolijk en geriefelijk, de tuin vol bloemen, appelbomen en bessenstruiken. Bewoners kunnen zo de tuin in lopen of op de overdekte veranda zitten, die zo groot is dat er makkelijk bedden kunnen staan zodat bedlegerige bewoners ook van de tuin kunnen genieten. Er worden veel activiteiten gedaan met de bewoners zoals schilderen en gymnastiek en ze doen mee met de dagelijkse huishoudelijke activiteiten, zoals was opvouwen, koken en de tuin bijhouden. Bewoners doen mee met bessenplukken en gebruiken appels en bessen uit de tuin. Een zorgplan wordt opgesteld naar aanleiding van een uitgebreid gesprek en evaluatie van individuele voorkeuren en vaardigheden en daarop wordt de zorg aangepast.

Trainingstraject
Helsinki 3 400x300Na jarenlang de twee verzorgingstehuizen te hebben beheerd, besloot Taina haar methode te onderwijzen aan medewerkers van verzorgingstehuizen in heel Finland en nu ook in Estland. Taina werkt nu met zevenentwintig organisaties die deel uitmaken van twaalf zorgkoepels, particulier en door de overheid gefinancierd. Het trainingstraject duurt drie tot vijf jaar, want zolang duurt het voordat deze nieuwe persoonsgerichte benadering de zorgcultuur in een instelling blijvend verandert. De medewerkers met wie wij spraken zeiden dat ze hun werk als zinvoller ervaarden, dat bewoners en hun familieleden tevredener waren met de zorg en dat het ziekteverzuim onder het personeel was afgenomen.

Persoonsgerichte zorg
Taina benadrukt het belang van een holistische benadering, zodat de zorg toegesneden kan worden op het individu; op zijn of haar voorkeuren en vaardigheden. Om dit te bereiken moet het medische model in de zorg veranderen zodat verzorgend personeel beter kan leren omgaan met bijvoorbeeld probleemgedrag. Communicatievaardigheden zijn cruciaal in deze persoonsgerichte zorg. Taina staat erop dat verzorgers altijd bewoners groeten als ze een kamer binnenkomen en contact maken, en dus niet alleen op hun zorgtaak gericht zijn. Hierin bestaat een sterke overeenkomst met de Veder Methode, waarin het maken van een-op-een contact essentieel is. Taina vindt het heel belangrijk om te observeren wat voor vaardigheden een persoon met dementie heeft. Zij noemt het voorbeeld van een vrouw bij wie het probleemgedrag zo ernstig was dat ze aan overplaatsing dachten. Nadat Taina haar had onderzocht bleek dat ze nog goed kon lezen, maar dat het verzorgende personeel dit niet wist. Toen haar zorg werd aangepast en zij regelmatig mocht lezen, werd ze rustiger en nam haar probleemgedrag af. Een ander aspect van zo’n holistische evaluatie is zoveel mogelijk te weten te komen over iemands achtergrond en wat hij of zij heeft gedaan in het verleden. Bekende elementen uit het verleden stellen bewoners op hun gemak. Een voormalig onderwijzeres kreeg een schoolbord om op te schrijven en een man die zijn hele leven alleen had gewoond in de wildernis kreeg een zaklamp, waar hij steeds naar zocht. Een andere vrouw die jaren in een papierfabriek had gewerkt kreeg papier en was de hele dag druk aan het vouwen. Deze mensen werden daar rustig en blij van.

Boeken
Taina heeft verschillende boeken geschreven over de zorg en dementie, tot nu toe alleen verkrijgbaar in het Fins. Verder maakte Taina prachtige herinneringsboeken voor familieleden met foto’s van bewoners met voorwerpen die belangrijk voor hen waren, zoals een lievelingsboek of een mooie plek in de natuur.

Lilli Sukula-Lindblom
Lilli had al een lange en gevarieerde loopbaan als actrice achter de rug toen ze geïnteresseerd raakte in ouderen met dementie. Zij trad op in theaterproducties en maakte zelf ook stukken voor toegepaste theater over controversiële thema’s zoals seksuele intimidatie op de werkvloer. In 2000 begon ze theater te gebruiken in ziekenhuizen met name voor kinderen om stress en pijn te verminderen. Zij bracht het concept van de clowndoctor van de Verenigde Staten naar Finland en zette het bedrijf Clowncare op dat clowndoctors opleidt en optredens verzorgt in ziekenhuizen in Finland. Lilli heeft ook projecten gedaan voor jongeren met leermoeilijkheden, o.a. een project waarin met ze met fotografie hun grote droom uitbeelden.

Creatief communiceren
Van ziekenhuizen was het maar een kleine stap om theater naar verzorgingshuizen te brengen. Haar eerste optreden voor ouderen was tien jaar geleden en in 2014 heeft ze een pilot project opgezet in drie verzorgingstehuizen. Dit nieuwe initiatief heet Lillicare. Als ze aankomt in een verzorgingstehuis kleedt ze zich om in haar theaterkostuum en begint met de bewoners te praten. Zij benadrukt dat het geen optreden is in die zin dat ze niet een vast repertoire of tekst volgt en improviseert naar aanleiding van wat ze hoort van de bewoners. Ze gaat zitten en praat met hen, zingt liedjes, krijgt ze aan het lachen en geeft veel knuffels. Wij hebben een aantal van haar optredens mee kunnen maken en het is duidelijk te zien hoe de gezichten oplichten en dat ze genieten van de persoonlijke aandacht. Haar doel is om de zorg voor ouderen te veranderen door contact met hen te maken en aan het verzorgend personeel te laten zien dat je veel kunt bereiken door op een creatieve manier te communiceren en je echt voor mensen te interesseren.

Sfeer beïnvloeden
Lilli zegt dat medische instellingen in Finland heel hiërarchisch zijn ingesteld. Een voorbeeld dat zij noemt is dat het personeel niet mag eten met de bewoners. Maar als zij op bezoek komt, doet ze dat juist wel en daardoor verandert de sfeer aan tafel; waar mensen in bedrukte stilte aten, gingen ze nu praten en lachen. Zij komt als buitenstaander op een afdeling; ze probeert niet problemen op te lossen maar alleen door een positieve houding, grapjes, liedjes en knuffels een andere sfeer te creëren. Soms lukt dat heel goed. Het hoofd van een afdeling had tegen haar verteld over de slechte sfeer op een bepaalde afdeling, maar later hoorde ze dat na haar bezoek het personeel uitbundig aan het praten en lachen was.

Positieve aandacht
Finland 2 400x300pxAls ze probleemgedrag tegenkomt van bewoners, gaat ze er niet tegenin en accepteert ze het voor wat het is. Er zijn echter ook situaties waar ze wel verandering in heeft kunnen brengen. Verschillende keren waren er bewoners die zich helemaal afsloten van de buitenwereld. Een man weigerde uit zijn kamer te komen. Door op een creatieve manier met hem te communiceren en hem op een positieve manier aandacht te geven kwam hij uit hun schulp, begon hij te glimlachen en kwam hij uit zijn kamer. Bij vervolgbezoeken kwam hij zelfs haar tegemoet lopen om mee te doen met de voorstelling.

De zeeman
Een ander voorbeeld is een jonge man die aan alcoholdementie leed en die probleemgedrag vertoonde. In zijn geval was de ingang tot communicatie het feit dat Lilli de verbinding kon maken met zijn vroegere leven als zeeman. Hij kon bijvoorbeeld veel namen van havensteden herkennen die zij opnoemde.

Levenservaring zichtbaar maken
Lilli zegt dat lachen universeel is en helpt om contact te maken met wat voor groep dan ook, inclusief ouderen. Wat een diepe indruk op haar maakt als zij met ouderen werkt, is dat zij aan het eind van hun leven staan en een rijkdom aan levenservaring hebben waar ze op terug kijken. Wanneer zij gebruik maakt van theatrale communicatie maakt ze de levenservaring van de ouderen zichtbaar en dat ziet zij als een groot voorrecht. Zij krijgt regelmatig verzoeken van het personeel in verzorgingstehuizen of ze ook een workshop kan doen met hen. Zij vindt het op dit punt echter belangrijker dat de medewerkers door haar voorbeeld leren dat je de stemming van ouderen en de sfeer op een afdeling kunt veranderen door creatief te communiceren.

Toekomstige samenwerking
Het bezoek aan Helsinki was waardevol omdat er zoveel raakvlakken zijn met wat Theater Veder doet: het persoonsgerichte in de benadering van de zorg van Taina, de nadruk op een-op-een contact maken, en Lilli’s gebruik van theatrale elementen om contact te maken met ouderen gaf veel gesprekstof en biedt mogelijkheden voor samenwerking in de toekomst.

Lees meer over het bezoek van deze Finse professionals aan Amsterdam.
Lees meer over Lilli Sukula-Lindblom.
Bekijk Taina Semi’s Finse website.
Bekijk Veders Engelse pagina’s.